Charakterystyki starszych przekładów

Biblia Szymona Budnego

XVI wiek, to zdaje się okres najsilniejszego rozwoju protestantyzmu w Polsce. Był to przy tej okazji czas burzliwych rozłamów i walk dogmatycznych. W 1555 roku na synodzie w Koźminku Bracia Czescy zawarli z Kalwinami unię, lecz w roku 1565 na synodzie Piotrkowskim doszło do ostatecznego rozłamu wśród ewangelików i arian. W czasach największego rozwoju protestantyzmu w Polsce istniało 720 zborów ewangelickich, z czego większość stanowiły zbory reformowane. Było też wówczas, na początku lat siedemdziesiątych tegoż wieku, 64 zbory Braci Czeskich. Cały ten ruch protestancki pilnie potrzebował całej Biblii w języku polskim, tym bardziej, że istniejący wówczas rzymsko-katolicki przekład znany jako Biblia Leopolity z 1561 roku, dalece nie satysfakcjonował protestantów. W tych to okolicznościach niemal równocześnie rozpoczęto prace nad dwoma przekładami. Jednym z nich była Biblia Brzeska (pinczowska), autorem drugiego był Szymon Budny, pastor z Łoska, powiat oszmiański, województwo wileńskie. Urodzony około roku 1532 Budny, bardzo dobrze znający języki oryginałów, hebrajski i grecki, podjął się dokonania nowego przekładu Biblii, podejmując się jednocześnie krytycznych badań tekstów biblijnych. Na jego w tej mierze wybitne osiągnięcia zwraca uwagę H. Merczyng w książce "Szymon Budny jako krytyk tekstów biblijnych" (Kraków 1913). W swym przekładzie Budny trzymał się wiernie oryginału, a aby tak się stało wprowadził do tłumaczenia szereg nowych słów, nie występujących wówczas w języku polskim, zaś mających swoje odpowiedniki w językach biblijnych, np. ofiarnik, pokajanie, błożen (błogosławiony), rozdział, szerza, dłuża, podsada (zasadzka), zapuszczenie (zasłona). Imiona i nazwy Budny podawał w brzmieniu hebrajskim, według ówczesnej wymowy uczonych, na przykład Micraim zamiast Egipt, Joszyiahu (Jozjasz), Jehowa, Moszeh (Mojżesz) itd. Niestety, ta oryginalna wymowa nie przyjęła się w języku polskim, ze względów religijno-kulturowych nawykłym do przyswajania w polszczyźnie nazw biblijnych za pośrednictwem łaciny. Ten pierwszy, polski naukowy przekład Biblii nie znalazł uznania nawet pośród Arian, choć niektóre z wyrazów wymyślonych przez Budnego przyjęły się w polszczyźnie i są używane do dnia dzisiejszego, np. namiot, rozdział, zgromadzenie i inne. Po raz pierwszy przekład Budnego wydano w Nieświeżu, w 1570 roku. Był to Nowy Testament i apokryfy Starego. Jednak nadzorujący druk jego współwyznawcy i "przyjaciele", Kawieczyński, właściciel drukarni i Krzyszkowski usunęli bez jego zgody szereg sformułowań przekładu, oczywista z powodów dogmatycznych, co spowodowało, iż Budny stwierdził: "ten przekład miej za czyj chcesz jednoby nie za mój". Choć śmierć Macieja Kawieczyńskiego zdawała się otwierać możliwość wydania nieskażonego przekładu Budnego, to jednak przejście Mikołaja "Sierotki" Radziwiłła na katolicyzm poprzedziło wypędzenie przez niego 'innowierców' z jego dóbr. Sama drukarnia po nieżyjącym Kawieczyńskim, jak i skupieni wokół niej pisarze musieli się w trybie pilnym ewakuować, schronienie zaś znależli w Zasławiu, miasteczku należącym do kalwina, Jana Hlebowicza. Ten to zabiegał o powrót Szymona Budnego do zboru kalwińskiego. Tam też, w Zasławiu, w 1572 roku ukazało się drugie wydanie Biblii Budnego nazywane nieświesko-zasławskim, ale znów Krzyszkowski i Lorenz Winckel dokonali z własnej woli "poprawek" w Nowym Testamencie, odpowiadających ich przekonaniom religijnym a które nie konweniowały z dokładnym przekładem Budnego. Reakcja Szymona Budnego mogła być tylko jedna - po tym co zrobiono w wydaniu z 1570, kolejny taki incydent mógł wzbudzić u niego tylko silne jego oburzenie. Pragnął on mimo tego wydać nieskażony tekst tłumaczenia Biblii, lecz choroba oczu uniemożliwiła mu osobiste dokonywanie korekt. Korzystał więc z pomocy pewnego młodzieńca, lektora ksiąg hebrajskich. Jan Kiszka w 1573 roku zaprosił Budnego do Łoska i powołał na swojego nadwornego kaznodzieję. Nowy urząd zapewnił mu znacznie lepsze warunki pracy. Kiszka zakupił drukarnię po zmarłym Kawieczyńskim, umieścił ją w Łosku i umożliwił Budnemu wydrukowanie w roku 1574 tak powstałej wersji jego przekładu Biblii. Tam też, w 1576 roku wydał Budny w rozprawę o dogmacie Trójcy pod tytułem "O przedniejszych wiary chrystiańskiej artykułach, to jest o Bogu jedynym Synu jego i Duchu św.". Tam też wydał szereg innych pism, z których część zaginęła. Budny dalej aktywnie uczestniczył w życiu zborów ariańskich. Liczne polemiki które wówczas hulały po zborach doprowadziły do podziału arian na tryteistów, dyteistów, unitarian, nenodaran, józefitów, judaizantów, a nawet i ateistów. Budny około 1588 roku działał intensywnie na rzecz jedności, toteż na synodzie w Brześciu Litewskim pogodził się ze współwyznawcami, a swoistą deklaracją zgody było wydanie przez niego w 1589 roku Nowego Testamentu ze zmienioną w stosunku do wydanego w 1574 roku przedmową. Zmarł Szymon Budny 13 stycznia 1593 roku, w domu szlachcica Leona Makłoka we wsi Wiszniewo w powiecie oszmiańskim.